Sabah uyandığınız halde kendinizi hâlâ yorgun hissediyor, birkaç kat merdiven çıktığınızda normalden fazla nefes nefese kalıyor veya son zamanlarda dikkatinizi toplamakta zorlanıyorsanız bunun arkasında birçok farklı neden olabilir. Bunlardan biri de demir eksikliğidir.
Demir, vücudumuzun ihtiyaç duyduğu temel minerallerden biridir. Özellikle oksijenin dokulara taşınmasında önemli görev üstlenir. Eksikliği ilerlediğinde yalnızca yorgunluk değil, günlük yaşamı etkileyebilecek farklı belirtiler de ortaya çıkabilir.
Üstelik demir eksikliği ile demir eksikliği anemisi aynı şey değildir. Vücudun demir depoları azalmaya başlamış ancak henüz kansızlık gelişmemiş olabilir.
Demir Vücudumuzda Ne İşe Yarar?
Demirin en önemli görevlerinden biri, kırmızı kan hücrelerinde bulunan hemoglobinin yapısına katılmasıdır.
Hemoglobin, akciğerlerden alınan oksijenin vücudun farklı dokularına taşınmasını sağlar.
Demir aynı zamanda enerji metabolizması ve çeşitli hücresel süreçlerde de görev alır.
Vücudun yeterli demiri olmadığında önce demir depoları azalmaya başlayabilir. Eksiklik ilerlediğinde yeterli sağlıklı kırmızı kan hücresi üretilememesi sonucunda demir eksikliği anemisi gelişebilir.
1. Sürekli Yorgun Hissetmek
Demir eksikliğinde en sık karşılaşılan şikâyetlerden biri yorgunluktur.
Kendinizi eskisine göre daha halsiz hissedebilir, günlük işlerinizi yapmak için daha fazla çaba harcadığınızı fark edebilirsiniz.
Ancak yorgunluk oldukça genel bir belirtidir. Uykusuzluk, stres, yoğun çalışma temposu, B12 eksikliği, tiroit sorunları ve birçok farklı durum da yorgunluğa neden olabilir.
Bu nedenle yalnızca yorgun hissettiğiniz için demir takviyesine başlamak doğru değildir.
2. Merdiven Çıkarken Daha Çabuk Nefesiniz Kesilebilir
Normalde rahatlıkla yaptığınız aktivitelerde nefes nefese kalmaya başladıysanız bunun nedenlerinden biri kansızlık olabilir.
Hemoglobin düzeyi düştüğünde dokulara oksijen taşıma kapasitesi de etkilenebilir. Bu nedenle yürüyüş, merdiven çıkma veya egzersiz sırasında kendinizi normalden daha çabuk yorulmuş hissedebilirsiniz.
Özellikle yeni başlayan ve giderek artan nefes darlığının farklı nedenleri olabileceğinden değerlendirilmesi önemlidir.
3. Ciltte Solgunluk Görülebilir
Hemoglobin kana kırmızı rengini veren yapılardan biridir.
Demir eksikliği anemisi belirgin hale geldiğinde bazı kişilerde ciltte, dudaklarda veya göz kapağının iç kısmında solgunluk fark edilebilir.
Ancak ten rengi kişiden kişiye değiştiği için yalnızca aynaya bakarak kansızlık teşhisi koymak mümkün değildir.
4. Baş Dönmesi ve Baş Ağrısı Yaşanabilir
Demir eksikliği ve anemi bazı kişilerde baş ağrısı veya baş dönmesi gibi şikâyetlerle birlikte görülebilir.
Özellikle hızlı ayağa kalktığınızda sersemlik hissediyorsanız veya son dönemde sık sık başınız dönüyorsa bunu göz ardı etmemek gerekir.
Bu belirtilerin de birçok farklı nedeni olabileceği için kesin nedeni kan testleri ve tıbbi değerlendirme ile belirlenmelidir.
5. Konsantrasyonunuz Etkilenebilir
Demir yalnızca fiziksel performans açısından önemli değildir.
Eksiklik durumunda bazı kişiler dikkatini toplamakta zorlandığını, zihinsel olarak daha yorgun olduğunu veya işlerine odaklanmasının eskisinden daha zor hale geldiğini fark edebilir.
Özellikle yoğun bir çalışma dönemindeyseniz bunu doğrudan strese bağlamak kolaydır. Ancak uzun süren fiziksel yorgunlukla birlikte konsantrasyon sorunları da varsa değerlendirilmesi faydalı olabilir.
6. Saç ve Tırnaklarda Değişiklikler Olabilir
Demir eksikliği özellikle ilerlediğinde saç ve tırnaklarda bazı değişikliklerle ilişkilendirilebilir.
Saç dökülmesinin artması veya tırnakların daha kırılgan hale gelmesi görülebilir.
Ancak saç dökülmesi tek başına demir eksikliğini göstermez. Genetik özelliklerden hormonal değişikliklere, stresten beslenmeye kadar pek çok faktör saç sağlığını etkileyebilir.
7. Buz Yeme İsteği Bile Bir Belirti Olabilir
Demir eksikliğinin en ilginç belirtilerinden biri pika adı verilen durumdur.
Pika, besin olarak kabul edilmeyen maddeleri yeme isteğini ifade eder. Demir eksikliğinde özellikle buz çiğneme isteği görülebilir.
Sürekli buz yeme ihtiyacı hissediyorsanız bunu yalnızca bir alışkanlık olarak değerlendirmemek faydalı olabilir.
Kimlerde Demir Eksikliği Daha Sık Görülebilir?
Adet gören kadınlarda kan kaybı nedeniyle demir eksikliği riski artabilir. Özellikle yoğun adet kanaması yaşayan kişiler daha dikkatli olmalıdır.
Hamilelik döneminde de demir ihtiyacı artar.
Bunun dışında gastrointestinal sistemden kan kaybı, bazı sindirim sistemi hastalıkları, yetersiz demir alımı veya demirin emilimini etkileyen durumlar eksikliğe neden olabilir.
Erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda ortaya çıkan demir eksikliğinde ise özellikle altta yatan kan kaybı gibi nedenlerin araştırılması önemlidir.
Demir Hangi Besinlerde Bulunur?
Kırmızı et, sakatat, tavuk ve balık demir kaynakları arasındadır.
Bitkisel kaynaklar arasında ise;
• Mercimek
• Nohut
• Kuru fasulye
• Koyu yeşil yapraklı sebzeler
• Bazı kuruyemiş ve tohumlar
• Demirle zenginleştirilmiş tahıl ürünleri
yer alabilir.
Bitkisel kaynaklardan alınan demirin emilimi hayvansal kaynaklardaki demire göre daha düşük olabilir. Bu besinleri C vitamini içeren biber, domates, portakal veya limon gibi besinlerle birlikte tüketmek demir emilimini artırmaya yardımcı olabilir.
Çay ve Kahveye Dikkat
Türkiye’de özellikle yemek sonrasında çay içmek oldukça yaygın bir alışkanlık.
Çay ve kahvede bulunan bazı bileşenler bitkisel kaynaklı demirin emilimini azaltabilir. Demir eksikliği riski bulunan kişilerin çay ve kahveyi demir açısından zengin öğünlerle aynı anda tüketmemesi faydalı olabilir.
Demir Takviyesini Kendi Kendinize Kullanmayın
“Yorgunum, kesin demirim düşük.” diyerek takviye kullanmaya başlamak doğru değildir.
Demir fazlalığı da sağlık açısından sorun yaratabilir. Ayrıca eksiklik varsa asıl önemli konu neden oluştuğunu bulmaktır.
Doktor gerekli gördüğünde tam kan sayımı ve ferritin gibi tetkiklerle demir durumunu değerlendirebilir ve sonuca göre uygun tedaviyi planlayabilir.
Demir eksikliğinin belirtileri çoğu zaman günlük hayatın yoğunluğuyla karıştırılabilir. Sürekli yorgunluk, güçsüzlük, nefes darlığı veya baş dönmesini uzun süre “Yoğunluktandır.” diyerek geçiştirmemek gerekir.
Bazen vücudunuzun ihtiyacı daha fazla kahve veya biraz daha uyumak değil, eksilen demir depolarının neden azaldığını öğrenmek olabilir.